પોતીકું

પોતીકું - સુષ્મા શેઠ, વડોદરા

જયકાતં હયાત હતા ત્યારે અકળાઈને પત્નીને કહેતા, ‘રેવા, આ તારા લાડકાને માથે ન ચઢાવ. થોડું કામકાજ શીખવાડ. જરા ટીચાવા દે. લાટ સાહેબથી શેક્યો પાપડ નથી ભાંગી શકાતો. કોણ જાણે જિંદગીમાં શું ઉકાળશે?’

હવે તેઓ નહોતા રહ્યા પણ તેમની ઉકળતી વાતો મા-દીકરાના મનમાં કોતરાયેલી રહી ગઈ. છેવટે રેવાએ કચવાતા મને દીકરાને માથે ભણતર સાથે કમાવાની જવાબદારી થોપતાં નછૂટકે પોતાનાથી દૂર કર્યો હતો. અંતે બીજો કોઈ ઉપાય જ નહોતો. જયકાંત કહેતા તેવા ઘડતરની તાતી જરૂર ઉભી થઈ.

‘જસ્ટ ડોન્ટ વરી મોમ, હું અહીં મજામાં છું.’ પહેલીવાર ઘરથી વિદેશ અમેરિકા ભણવા મોકલેલા દીકરાનો બોદો અવાજ સાંભળી તે ચિંતીત થઈ જતી. કોણ જાણે શું જમતો હશે? કેવી રીતે રહેતો હશે? માંદેસાજે તેનું ત્યાં કોણ?’ એવા અનેક વિચારોમાં અટવાતા મનને મજબૂત શંકા હતી. અરે! શંકા નહિ ખાતરી હતી કે સમજુ દીકરો ક્યારેય કોઈ તકલીફ અંગે ફરિયાદ નથી કરતો. કદાચ પોતાની વહાલી માને દુઃખી નહીં કરવા ખાતર મજામાં છું તેવું બોલે છે પરંતુ દીકરાને ખબર નથી કે તેને જનમ આપનારી તેની મા તેના અવાજના સૂર પરથી ઘણું ઘણું પારખી જાય છે.

જો કે મુશ્કેલીનો કોઈ ઉપાય કે ઉકેલ પણ ક્યાં હતો? જયકાંતના એ શબ્દો ફરીફરીને કાનોમાં પડઘાતા. ‘એને દુનિયા જોવા દે. થોડો ટીચાવા દે. જાતે કંઈક શીખવા દે. માનો પાલવ પકડી રાખે કંઈ ન વળે.’ 

રૂપેરી દેશ અમેરિકા જઈ ધૂમ ડોલર કમાઈ લઈ સુખી થવાના શમણાં મા-દીકરાએ જોયેલાં. અમેરિકા વસતા સગા સંબંધીઓની જાહેજલાલીની વાતો કે કદાચ બણગાં સાંભળી રેવાએ નક્કી કરી જ લીધેલું કે ગમે તે થાય, ભણવામાં તેજસ્વી દીકરા અમિતને ઉચ્ચ અભ્યાસાર્થે અમેરિકા મોકલવો. પછી તે ત્યાં સ્થાયી થાય. માને બોલાવી લે અને એ પોતેય આ ગંદું નાનકડું આણંદ શહેર છોડી અમેરિકા નામના ચળકતા દેશમાં વસી જાય એટલે ભયો ભયો.

સાથી વિદ્યાર્થીઓની માફક અમિત પણ ભણવાની સાથોસાથ બે જૉબ કરતો. પોતાનો બધો જ ખર્ચ પોતે જાતે ઉઠાવવાને કાજ, સાંજે સાતથી દસ મેકડોનાલ્ડમાં અને રાત્રે દસથી પરોઢના છ સુધી મૉટેલમાં. એંઠા વાસણ ધોવાના હોય કે રૂમની સાફસફાઈ કરવાની હોય. માને તેણે એ હકીકતથી અંધારામાં રાખેલી. પોતાના ઘરે કદી એક ગ્લાસ પાણી ભર્યું નહોતું કે નહોતી કરી રાંધવાની ચિંતા, ખર્ચની ફિકર. ત્યારે માથે પપ્પા હતા, મા હતી!

હવે અહીં દૂર વિદેશમાં એકલો પડે ત્યારે આંખે પાણી આવતા પરંતુ તેને પોતાની નાનીમોટી તકલીફો અંગે માને સુવિદિત કરવું ઉચિત ન લાગ્યું. પિતાના અણધાર્યા નિધન બાદ અમિતને સુપેરે જાણ હતી કે વિધવા માની બધી જ આશાઓ માત્ર ને માત્ર તેની પર જ મંડાયેલી હતી.

‘અત્યારે ટાઈમ નથી મૉમ, પછી નિરાંતે વાત કરીશ. જોબ પર ફોનમાં વાતો કરવાનું અલાઉડ નથી.’ કહી ટૂંકમાં વાત સમેટી અતિવ્યસ્ત સમયપત્રકમાં ભીંસાતા અમિતે ફોન કટ કર્યો. આટલી અમથી વાતોથી સંતોષ ન થયો હોય તેમ રેવા ક્યાંય સુધી મોબાઈલ હાથમાં પકડી. ‘બેટા, બરાબર આરામ તો કરે છે ને? આજે શું જમ્યો? હલો.. હલો..?’ કરતી રહી પણ સામો છેડો સાવ નિર્જીવ હોય ત્યારે જવાબ ક્યાંથી મળે? આવા સવાલોના જવાબ ઉજાગરા કરી થાકેલો અમિત, ગળે લોચા વળતા બર્ગર સાથે જ ગળી જતો.

‘ધીરે ધીરે બધું ગોઠવાઈ જશે અને અહીં ગોઠતું થઈ જશે.’ તેના સાથી મિત્રો સાંત્વના સાથે સલાહ આપતા. તેમની હાલત અમિત કરતાં બહેતર તો નહોતી જ. ડૉલરનું અદ્‌મ્ય આકર્ષણ લોહચુંબક લોહતત્વને ખેંચે તેવું જ ચુંબકીય હતું. પૈસા ખરચી પરદેશનું ખેડાણ કર્યા બાદ પાછી પાની કરવી તે કાયરતા ગણાતી. ધોબીનો કૂતરો ન ઘરનો ન ઘાટનો!

‘ડૉલર મેળવવા કંઈ પણ કરવું પડે. કામ કરવામાં શરમ શાની?’ અમેરિકાની મુક્ત હવામાં શ્વાસ લેતા અમિતના વિચારોમાં પરિવર્તન આવવા માંડ્યું, પરંતુ માને તેવું બધું સમજાવવાનો અર્થ નહોતો. જે રીતે એકનો એક દીકરો પોતે લાડકોડમાં ઉછેરેલો અને વળી એક પુરુષથી અમુક પ્રકારના કામ ન થાય તેવી માનસિકતા ધરાવતી વ્હાલી માને પોતાની નોકરી અંગે જણાવી તે તેને માનસિક આઘાત નહોતો આપવા ઈચ્છતો. જોકે આંચકો તો તેને પોતાને ત્યાં પહોંચીને લાગેલો. અજાણ્યો દેશ. અજાણ્યા લોકો, ન કોઈ ઓળખાણ, ન પિછાણ. ખાવા, પહેરવા, બોલચાલની ભાષા, રીતો બધું જ તદ્દન અલગ. અંજાઈ જઈ સપનામાં જેવો જોયેલો તેવો દેશ અમેરિકા નહોતો. ચોખ્ખો, વિશાળ, વિકસિત અત્યાધુનિક દેશ. લોકોય ભલા પરંતુ.. પારકું એ પારકું જ ને! અમિતને શરૂઆતમાં પોતાના મિત્રો, પોતાનું આણંદનું નાનકડું ઘર, પોતાન ઘરમાં પોતાની સાથે વસતી કામકાજ ન કરવાની પોતાની સ્વતંત્રતા, માની હૂંફ અને જ્યાં જન્મી, ઉછરીને યુવાન થયો તે પોતાના વતનની ગલીગુંચીઓ ખૂબ યાદ આવ્યા કરતી. બધું ‘પોતીકું’ છોડી દૂર અજાણ્યા દેશમાં આવી ગયેલા અમિતના મનમાં પેતીકાંઓનો વિરહ ઉછાળા મારતો જાણે પાણી વગર તરફડતી માછલી. પોતાના ઘરની સુગંધ એમ વિસારે પાડવી સહેલી નહોતી. પરંતુ સાત સમુદ્ર પાર રોટલો અને ઓટલો આપનાર આ દેશથી પોતાના દેશ પરત જવું સાવ સહેલુંય નહોતું. ‘પેટ કરાવે વેઠ’ કહેવત હવે બરાબર સમજાઈ.

રેવાએ નોંધ્યું, અમિતની વાણી ધીરે ધીરે બદલાતી જતી હતી. તેણે ઢીલા હાથે ફોન મૂક્યો. ત્યાં તો દરવાજે બેલ રણકી. કામવાળી લીલા હતી. એકવડા બાંધાની. નમણી, ભીનેવાન, સિંથેટિક ભડક રંગનું પંજાબી પહેરેલી. આશરે વીસ વર્ષની લીલાને પરિસ્થિતિએ તેની ઉંમર કરતાં વધુ પરિપકવ બનાવી દીધેલી. ગુજરાતના અંતરિયળ ગામડામાં બીમાર બાપને અને નાનકડા ભાઈને પાડોશીઓને હવાલે મૂકી આણંદ શહેરમાં ઘરકામ કરી કુટુંબ માટે રોટલો રળવા આવવું પડેલું. એ જન્મી ત્યારે કપાળ કૂટતો તેનો બાપ બોલેલો, ‘હાય રે! સોડી પાઈકી.’

ખેત મજૂરી કરી કમાતી માના અચાનક અવસાન બાદ. બાપે પણ ખાટલો પકડી લીધેલો. શહેરમાં બે પૈસા વધુ કમાવાની લાલચે લીલાએ પોતાનું ગામ છોડેલું. વળી આણંદ જેવા શહેરમાં નોકરીની ક્યાં કમી હતી? સારું ખાવાનું, રહેવાનું અને પહેરવા-ઓઢવાનું તો મળવાનું જ હતું. ઉપરથી મળતા તગડા પગારમાંથી બચત કરી તે બાપને ખાધાખોરાકી તેમજ દવા-દારૂ પેટે અમુક રકમ મોકલી શકે તેમ હતી. નાના ભાઈને આગળ ભણાવવાનો મનસૂબો કેમે કરી પાર પાડવો હતો.

‘કેમ ગઈ કાલે ફરી ખાડો પાડ્યો?’ ઘરમાં પગ મૂકતી લીલાને રેવાથી કડક અવાજે પૂછયા વગર ન રહેવાયું.

‘મારો બાપુ બીમાર હતો. ગોમડે ગયેલી બુન.’ તેનો એ જવાબ સાંભળી રેવા વધુ ભડકી. ‘તારે કંઈ ને કંઈ બહાનું હોય. આ રીતે કામ કરવું હોય તો કાલથી ના આવતી.’ સાંભળતા લીલાની આંખો છલકાઈ ગઈ. તે ચૂપચાપ પોતાને કામે વળગી.

સવારથી સાંજ ત્રણેક ઘરના કામ કરી રાત્રે ભાડે રાખેલી એવી એક બંગલાની નાનકડી ઓરડીએ તે ઉંઘવા જતી. ફરી બીજા દિવસની એ જ ઘટમાળ. કામ, કામ અને કામ. ઉપરથી શેઠાણીઓની જોહુકમી મુંગા મોંઢે સહન કરવી. મનોરંજનનું સાધન તેને માટે એક માત્ર ટી.વી. હતું. કોઈવાર તો તેના જેવી જ કામવાળી બહેનપણીઓ સાથે ટોળટપ્પા કરવા મળી જાય તો ગનીમત. જો કે રાત્રે થાકીને લોથ થઈ તે એવી ઉંઘી જતી કે સીધી પડતી સવાર.

બીમાર બાપ ખેતમજૂરી કરી શકવા અસમર્થ હતો. નાના ભાઈને ભણાવવાનો હતો. કાચા માટીના ખોરડામાંથી પાકું ચણેલું ઘર ઊભું કરવા પૈસાની તાતી જરૂર હતી. ચોમાસામાં ખોરડાની નળીયાની ચૂતી છતને લીધે પારાવાર મુશ્કેલી પડતી. ગામમાં રહ્યે શું વળે? તકવાદી બાપે સમજુ લીલાને આણંદ શહેરે પેટિયું રળવા મોકલી. વાર-તહેવારે તે બાપને ફોન કરી ખબર અંતર પૂછી લેતી.

‘હોવ્વે મઝામાં છઉં. મારી ચંત્યા નો કરતા. આંઈ બધું બવ હારું સે.. હોવ્વે, રોટલો ને સાક ખાઈ લવ સું. તમને પૈહા મોકલી દૈસ. દવા લૈ લેઝો અન નાનકો હું કરે? નિહાળે ભણવા ઝાયછને? ઈની બવ યાદ આવે હોં.. ઓલી રમલીના લગન કીયારે લેવાના? ગોમ તો એવું હાંભરેછ પન હું આંય બરોબર છઉંને હો..’ તેની ધીમી ધીમી વાતો સાંભળતી રેવાનેય આજે રોટલા ખાવાનું મન થઈ ગયું. ‘ચાલ આજે મજાના જુવારના રોટલા ટીપી કાઢ. જા સામે શાક-માર્કેટમાંથી મોટા રીંગણ લઈ આવ એટલે સાથે ઓળો બનાવી દઈએ.’

રીંગણ લાવી, રસોડામાં પગ મૂકતાં જ લીલાની વાગ્ધારા વછૂટી. તે બોલવા માંડી. ‘બુન, અમાર ગોમડે તો એઈને વાડીમાંયથી અમારં ઝેટલા રીંગણ ઝોવે તેટલા અમ તોડી લાઈએ. બોર તો બવ મીઠ્ઠા મધ ઝેવા. આંબાવાડીએ તો અમ હઉ બપોરે ઉંઘવા જૈયે. નાનકા હાટુ કેરીઓ પાડી લાવું હો. અમે બેનપણીઓ એઈને લેરથી હીંચકા ખાઈએ. મસ્ત વાયરો વાય હોં. મારા ઘર પસવાડે આવડું મોટું આમલીનું ઝાડ. હવે હું મારં ગોમ જૈસને તિયારે તમારં હાટુંય લેતી આઈસ. અને બુન, હરગવાની સીંગો તો જોવે તેટલી મલે. કેરીઓ તોડવાની કેવી મજા. અમારં ગોમડે ભજન મંડળી આવેન તિયારે અમે હોંભરવા જૈએ. રાતવરત હૌ ભેગા થૈ બવ દાંત કાઢે હોં.. મને ઓલી જમનાડી, રમલીની બૌ યાદ આવે. અમ હઉ કુવે પોણી ભરવા હંગાથે જૈએ, ગીતો ગાઈએ ને મસ્કરી કરીએ. પમદા’ડે તો આખું ગોમ મંગીના લગનમાં હયરે જાસે ને નાચસે. બવ મજ્જા આવે હોં. હું આંય જ રૈસ. નૈ જઉં.’ જાણે પોતાની જાતને સમજાવતી હોય તેમ આંખના આંસુ માંડ નદીના મીઠા જળમાંથી દરિયામાં કૂદી પડેલી માછલીને ખારાં જળ વહાલાં કર્યે જ છૂટકો.

‘બસ હવે ચૂપ રહે અને કામે વળગ.’ રેવાએ તેને અધવચ્ચે અટકાવી. રીંગણનો ઓળો બનાવવા માંડી. તેને અમિત યાદ આવી ગયો. રેવાના હાથનો ચટાકેદાર ઓળો અમિતને અતિ પ્રિય. વળી સાથે લસણની ચટણી અને દેશી ગોળ. રેવાના મનમાં વિચાર ઝબકી ગયો. ‘કોઈ અમેરિકા જતું હોય તો કહું, મારા અમિત માટે આ ઘરની બનાવેલી લસણની ચટણી લઈ જજો.’

ગરમ રોટલા ઉતારીને તે જમવા બેઠી. લીલાની થાળી પીરસી આપતી તે બોલી. ‘લે તુંય ભેગાભેગ જમી લે.’

‘વાહ. અસ્સલ હોં બુન. મજ્જા પડી જૈ.’

આંગળા ચાટતી લીલાને જોઈ અચાનક રેવાના હૈયામાં હેત ઉભરાયું. જાણે સામે દીકરા અમિતને નીરખતી હોય તેમ તેના માથે વહાલથી હાથ ફેરવતી બોલી, ‘ભાવ્યું ને બેટા!’ અમિત પણ પહેલી આંગળી અને અંગૂઠો વાળી આવું જ બોલતો, ‘આહા.. અસ્સલ! મજ્જા પડી ગઈ મા.’

એ આખી રાત રેવાના ઉજાગરાએ ઓવરટાઈમ કર્યો. નજર સમક્ષ દીકરો દેખાતો રહ્યો. ‘કઈ લાલચે તેને આટલો દૂર વિદેશ મોકલી દીધો? એનેય ત્યાં પારકા દેશમાં સોરવતું નહીં હોય. પતિ અંદેશો આપ્યા વિના પરલોક ગયો. હવે દીકરો પણ દૂર પરદેશ?’ માણસને માત્ર પૈસાની નહિ પ્રેમની પણ ભૂખ હોય છે. માણસને પોતાના માણસની હૂંફ હોય છે. તે વિચારોની ચાદર ઓઢીને આળોટતી રહી.

લાડકા દીકરાની યાદે મનમાં ઉથલપાથલ મચાવી હતી. લીલાડીનેય.. બીજી સવારે લીલા આવી ત્યારે રાત્રે પડખ ફરતી રેવાના વિચારો અને મન ફેરવાઈ ગયેલા.

‘લે આ પૈસા. તારે ગામ જવું હોય તો જઈ આવ. તારા ઘરનાને, બહેનપણીઓને ધરાઈને મળી આવ. કામનું તો થઈ પડશે. બહેનપણીના લગન માણી લે. જા તને ઈચ્છા થાય ત્યારે પાછી આવજે.’રેવા જે બોલતી હતી તે સાંભળતી લીલા બબૂચક જેવી તેની બુનને તાકી રહી. ‘હેં?’ તેણે અમથો જ સવાલ કર્યો.

અને રેવાએ અમિતને ફોન જોડ્યો. અહીં આપણા ખપ જોગું મળી રહેશે. તું તારું ભણતર પૂરું કરી પાછો આવ. નાની મોટી નોકરી કે ધંધો મળી રહેશે. તું પૈસાની ફિકર ના કરીશ. બે નાનકડા જીવને વળી જોઈએ કેટલું? તારા પપ્પા ગયા પછી મને તારા વિના એકલું લાગે છે બેટા, ત્યાં પારકા દેશમાં આપણું કશું નથી દાટ્યું. હું અહીં છું. તારું ઘર, શહેર, વતન આ છે, તારું પોતીકું અને હા. પેલી તને અને મને ગમતી મારી થનાર વહુ તૃપ્તિ પણ અહીં જ છે હોં..’

‘બટ મોમ?’ અમિત ક્યાંય સુધી ફોનને તાકતો રહ્યો. માને અચાનક શું થયું તે તેને ન સમજાયું. ‘ર્સ્વને મેળવી ચૂકેલા અમિતે સ્વદેશને ગુમાવી દીધેલો. અમેરિકાના દરિયામાંથી મોતી શોધવા ગયેલો અમિત તેમાં ઘણો ઉંડો ઉતરી ગયેલો.

‘બેટા તારી આ રેવા મા, તારી માતૃભાષા, આ માતૃભૂમિ, તારી સંસ્કૃતિ તને સાદ પાડે છે. પરત આવ.’ રેવાનો અવાજ ગળગળો થયો.

‘મોમ આઈ મીસ ઓલ ધેટ ટૂ.. અહીં ધીરે ધીરે બધું ફાવી જશે અને હા હું પપ્પાનું મહેંણું ભાંગીશ. તેમને નિરાશ નહીં કરું. મહેનત કરીને આપબળે કંઈક બનીને બતાવીશ. મારી જાત પુરવાર કરીશ અને..’ તે કેટલુંય બોલતો રહ્યો પણ રેવાને જે સાંભળવું હતું તે શબ્દો સંભળાઈ ચૂકયા બાદ હવે તેના કાને એક મીઠા મધુર ધ્વનિ સિવાય કશું જ નહોતું અથડાતું. દીવાલે મઢેલો પતિનો હાર ચઢાવેલો ફોટો જાણે મલકી રહેલો.

તે લીલાને ગળે વળગાડી પ્રેમથી ભેટી પડી. ‘લીલાડી, તું પાછી આવશેને? આ શહેર, આ ઘર, તારું પોતાનું સમજજે. હું તારી મા જેવી જ છું હોં. મને છોડીને ના જઈશ.’

‘ઈવડા ઈ રેવાબુન’ને અચાનક શું થયું તે લીલાને તો ઠીક ખુદ રેવાને પોતાનેય ન સમજાણું. હૃદયના એક ખૂણે પડેલું કરમાયેલું ફૂલ જાણે એકાએક ખીલીને મોહરી ઉઠ્યું.

‘મારા બાપુને ફોન કરું બુન? જરી વાત કરું તો ઈવડા ઈને બવ હારું લાગે. અમથા મારી ચંત્યા કઈરા કરે ને હું ઈની.. લે મારે હવડે ગોમ જૈને કાંય કોમ નથ. આંય હંધુય હારું સે. ને હાચું કૌં બુન? તમ મને બવ ગમો હં.. ઈ તમ હવડે હું બોઈલા કે હું તારી મા જેવી ને મન મુકને ના જતી ને એવું બધ્ધું કાંક..’

ખીલેલા ફૂલની ફોરમે લીલાના મુરઝાયેલા મનને પ્રફુલ્લિત કરી મૂકી. તેણે વળતા જવાબની રાહ જોયા વગર બાપુને ફોન જોડ્યો. ‘બાપુ, મારી વાટ નો ઝોતા..’

 

 

(કચ્છ ગુર્જરી જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ માસના અંકમાં પ્રકાશિત થયેલ કૃતિ)  

KUTCH GURJARI

T : + 91 9322 880 555
E : kutchgurjari@gmail.com

Latest Website Updates